अगदी ठरलेल्या वेळी दारावरची बेल वाजली. तसंही अमेरिकेमध्ये आल्यापासून वेळ पाळायची, हे रक्तातच भिनले होते. त्याने दार उघडले तशी ती आत आली आणि सोफ्यावर बसली.

"पाणी हवंय?" त्याने विचारले.

"नको..." ती शांतपणे म्हणाली.

"रवी, आज तू काही बोलायच्या आधी मला तुझ्याशी बोलायचे आहे. म्हणजे आता मी तुला घटस्फोट देणारच आहे आणि आपले कागदी नाते तसेही कागदानेच संपणार आहे पण त्या आधी एकदा मला माझ्या मनातील विचार तुला सांगायची संधी दे. प्रॉमिस, मी शांतपणे बोलेन, ओरडणार/चिडणार नाही."

"बोल" रवीच्या मूडचा अजूनही तिला अंदाज येत नव्हता.

"रवी, आपले पाहून-ठरवून अगदी कांदा-पोहे स्टाईलने लग्न झाले. तुझ्या, माझ्या आईवडिलांच्या साक्षीने. त्यालाही आता १७-१८ वर्षे झाली. बघ ना, नीरजच १५ वर्षाचा झाला. मी जेव्हा लग्न होऊन तुमच्या, म्हणजे आता आपलं म्हणण्यात काहीच अर्थ नाही म्हणून तुमच्या, तर तुमच्या घरी आले तेव्हा वयाने, अनुभवानेही मी लहानच होते. तू नक्कीच मला अनेकवेळा सांभाळून घेतलं, समजावलं. वयानुसार मी थोडी चिडकी, पटकन ऍडजेस्ट न करणारी, कामाची चाल-ढकल करणारी होते... म्हणजे असेल असे मला वाटते. तरीही तू खूप सांभाळून घेतलेस हे नक्की. कारण तेव्हा आपल्यात फारशी भांडणे झालीच नाहीत.

मला आठवतात ती भांडणे म्हणजे तुझी आई आणि मी, खूप भांडायचो. अनेक कारणे होती.. हा डबा इथेच का ठेवला, काचेची भांडी बाईला का घासायला दिली, घरात पॅन्ट का घातलीस, संध्याकाळी पुन्हा केर का नाही काढलास.... आता नीटशी आठवणार पण नाही मला. खूप वर्षे झाली नाही त्या गोष्टींना? एव्हडे करून त्या पुन्हा पुन्हा तारस्वरात मला सांगायच्या "रवीला कळलं नाही पाहिजे दिवसभर मला काय त्रास होतो ते, मी बापडी तुझं सगळं सहन करते पोराकडे पाहून" मला तर कळायचंच नाही कि सहन कोण करत ते... त्या कि मी? कधी नीटसा धीरहि झाला नाही ह्यातले काही तुझ्यापर्यंत मन मोकळे करून सांगायचा.

त्यातून तुझा धाकटा भाऊ मतिमंद, तरीही तुझ्याकडे पाहून मी हे लग्न केले कारण तू खूपच समंजस होतास, पहिल्यापासूनच. आणि लग्न ठरतानाच तू सांगितले होतेस कि भावाची कोणतीच जबाबदारी किंवा काम मला करावे लागणार नाही. त्याची खोली, त्याची कामे, त्याचे सगळेच वेगळे असेल. खरंच, अगदी तू सांगितले होते तसेच घडले. मला त्याचे कोणतेच काम करावे लागले नाही पण आपल्या संसारामध्ये त्याची छाया सतत होती. तुझ्या कितपत लक्षात आले मला माहिती नाही पण... तो जेवला का, तो उठला का, त्यांनी गोळ्या घेतल्या का, त्याचे काम करणारी बाई आली का...हे सगळं तू जातीने पहायचा. वेळप्रसंगी तू स्वतःही करायचास. तू कधी माझ्याकडून अपेक्षा केली नाही किंवा बोलूनही दाखवले नाही. पण त्याचे एखादे काम मला कोणीही न सांगताच मी केले तर तू त्यावेळी माझ्यावर जास्तच प्रेम करायचास, तुझ्याही नकळत. मग मी पण उत्साहाने त्याची काही कामे माझ्या जबाबदारीने करू लागले. तूला वाटले असेल मी घरामध्ये रुळले पण तुझे नवे नवे प्रेम हवेहवेसे होते म्हणून मी करत राहिले.

लग्नानंतर २-३ वर्षाने नीरज झाला. मला खूप भीती वाटत होती कि नीरजही तुझ्या भावासारखाच होईल का?. पण तसं झालं नाही. कधी कधी मला वाटते, तुझ्या आईला आणि तुलाही ती भीती होतीच पण मला तुम्ही कोणी उघडपणाने बोलला नाहीत. नीरज मोठा होऊ लागला तसे माझ्यामागचे त्रास अजूनच वाढले. तुझी आई नीरजला ताब्यात घेऊन बसायची. आई म्हणून मला काहीच हक्क नव्हता नीरजवर, तो तुझा मुलगा होता त्यांच्याठायी. मी फक्त एक माध्यम...त्याला जन्माला घालायचं. खूप इच्छा,स्वप्ने होती रे माझीपण...पण नीरज तिथे होतो तोवर आजीकडेच राहिला.

आणि तेव्हाच तुला अमेरिकेचे प्रोजेक्ट मिळाले. आधी तू एकटाच आला. मी अगदी जीवावर दगड ठेऊन तुला पाठवलं कारण पुढे-मागे मीपण इथे तुझ्यासोबत येईन आणि माझ्यामागची कटकट संपेल, असे वाटून. मग आज इतक्या वर्षाने माझ्या पुढ्यात काय मांडून ठेवलंय ते मला तेव्हा कुठे माहिती होतं? तू नसताना ते दिवस मी अक्षरशः रडत, मोजत काढले तिथे.

असो, तुझ्यासोबत वर्षभरातच मी पण इथे आले. नवीन देशात मी जास्त मोकळी झाले, स्वतंत्र झाले, नोकरी सुद्धा करू लागले. आणि इथेच चुकत गेले माझे. 'स्वतंत्र होणे' ह्याचा वेगळा अर्थ लावला का मी? माझ्या मूळ स्वभावाला बदलून/विसरून वागले का मी? पार्टीमध्ये, मित्रमैत्रिणींमध्ये सहज तुझ्यावर 'हक्क' गाजवायला लागले. हक्क आणि प्रेम फार फार वेगळे असतात रे...'सोडून दिले आणि पुन्हा परत आले तर ते प्रेम', असे म्हणतात. मी सोडूनही दिले नाही. चार लोकात तुझ्यावर रुबाब करायची, आवाज चढवायची, तुला मुद्दामून कामे सांगायची....तुझ्यावर कारण नसताना संशयदेखील घ्यायला लागले. घरी आल्यावर भांडणे, चिडचिड, आदळआपट सुरु झाली. अश्याने तू पार्टीमध्ये येईनासा झालास, घरीच राहू लागला. पण मला जायचे असल्याचे. मी तुझ्या मागे लागायची, विनवायची. छोट्या नीरजला आवरून तुला सांगायला पाठवायची. तू यायचास.... पण शेवट बदलायचा नाही. संशय फार वाईट, रवी. त्यानेच मी तुला उध्वस्त केलं आणि स्वतःही झाले. तुझ्या सानिध्यात येणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीकडे तुझे लफडे म्हणून पहायला लागले. तुझा मूळचा स्वभावच मदत करण्याचा आहे, सावरून घेण्याचा आहे आणि मी त्याला तुझे लैगिंक आकर्षण समजत गेले. माझ्या मनाच्या आलेखावर अनेक स्त्रियांसोबत तुझी चित्रे रंगवली. तुला बीभत्स चित्रित केले.

तू एक नवरा म्हणून खूप चांगला होता, आहेस. मला नेहमी साथ देणारा, मदत करणारा, चुकले तर समजावून घेणारा. बहुतेक... माझ्याच काही चुका इतक्या मोठ्या झाल्या आणि तू ह्या निर्णयावर आलास कि आपण वेगळे होणे उत्तम. मागच्या ४-५ वर्षात आपली भांडणे, मतभेत इतके विकोपाला गेले कि आता ते साधूच शकत नाही पुन्हा. नीरजही मोठा होतोय तेव्हा अजून तमाशा न करता मार्ग बदलावे, हे तुझे म्हणणे खरे.

रवी, इथे येण्याआधी कितीही नाही म्हणले तरी घरातील मोठ्या माणसांची बंधने होती मला. वागता-बोलताना त्यांचा नकळत आदर केला जायचा. घरात सोबत रहातात म्हणून त्यांची मते विचारली जायची, परवानगी घेतली जायची. अगदी माझे आई-बाबा देखील चुकले तर ओरडायचे मला. पण इथे आल्यावर मोठे माणूसच राहिले नाही माझ्यावर बंधन ठेवायला. तू तसाच स्थिर होतास पण मी वहावत गेले. तिथेही नीराजला घरी ठेऊन जायचोही बाहेर आपण पण इथे आल्यावर काहीवेळेला मला नीराजही ओझे वाटू लागला आणि तू हादरलाच. बाहेर जायची, मिरवायची माझी ओढ जबरदस्त होती. कदाचित लग्नानंतर पहिल्या काही वर्षात मला असे काहीच करता आले नाही म्हणून उफाळून बाहेर येत राहिले.

तू मला डॉक्टरकडे नेलेस, थेरपी केली,औषधोपचार झाले पण आत आत मनाच्या तळाला खूप काही चिकटलेले, इतक्या वर्षात साचलेले, अपूर्ण असे काहीसे पूर्णपणे बाहेर आलेच नाही. हळूहळू मी कोलमडत गेले. मानसिक आजाराची शिकार झाले आणि बंदिस्त राहू लागले. आता फक्त तूच एकमेव व्यक्ती अशी होतास जो मला डोळ्याला दिसत होता. ना घरी कोणी येत होते ना मी कुठे जाण्यासारखी वागत होते. त्यातूनही सावरले. तुझ्यामुळे सावरले पण तरीही तू वेगळे होण्याचे ठरवलेच. मी चिडले, पुन्हा पुन्हा तुलाच दोष राहिले. खरंच का मी तुला छळले? तुझ्याइतकीच मी पण नाही का भरडले गेले? तुला शांतता हवी म्हणून मला दूर करतोस पण काहीवेळेला वाटते तू काय आणि मी काय, आतमध्ये अशांतच आहोत आणि अशांतच राहणार.

मला तुझ्या आईबद्दल प्रॉब्लेम्स, तुझ्या भावबद्दल अनास्था, नीरजचे आणि माझे फारसे जमलेच नाही कारण त्याच्या जन्मापासूनच तो माझ्यापासून दूर...आजीकडे. तू मात्र सगळीकडे... आई-भाऊ-मुलगा आणि मी पण. माझा एकटीचा कुठे नव्हतासच तू, पण हा देखील माझा प्रॉब्लेमच होता. इथे आल्यावरही तू लोकप्रिय. माझ्यापेक्षा तुझ्यामध्ये जास्त गुण...तुला चांगला स्वयंपाक येतो, तू नीरजकडे जातीने लक्ष देतोस, तू नोकरी-घर-मुलगा हे सांभाळून तुझे स्पोर्टलाईफ जगतोस. तू लोकांना मदत करतोस, धावतोस त्याच्या अडचणीच्या वेळी.

मी खूप मागे पडले तुझ्यापेक्षा म्हणून कदाचित तुझ्यावर संशय घेतला असेल का? तुला चार लोकात अपमानित करायला लागले का? तुझ्याशी भांडायला लागले का?

त्यातूनच आज आपण इथे पोहाचलो.

हि झाली आज मला काय बोलायचे त्याची पार्श्वभूमी. आता मी काय बोलते ते नीट ऐक. मला पुन्हा हे कोणाला सांगायचेही नाही आणि हा विषयही नकोय! पण आज बोलूदे मला.

जेव्हा तुझी आई आणि माझे संबंध खुपच ताणले गेले तेव्हा वाटायचे...ह्या गेल्यावर माझे आनंदाचे दिवस सुरु होतील. म्हातारं माणूस असे किती दिवस जगेल? त्यातून संधिवात आहे, मधुमेह आहे....अजून काही दिवसच! खरंच सांगते...मी असाही विचार केला होता तेव्हा. कधी कधी वाटे तुझा हा मतिमंद भाऊ, तो देखील असा कितीसा जगणार. तसेही अश्या माणसांचे वय कमीच असते. त्यातून जगणार नाही असे वाटून इतकी वर्षे जगला म्हणजे दिवस भरलेच त्याचे, कधीची जाईल. मग ती खोली आपण आपल्या बाळाला देऊयात. सगळे घर माझ्याच ताब्यात येईल. कोणाशीच भांडणे नाहीत, तंटे नाहीत, मतभेत नाही...आनंदच राहील फक्त. तेव्हा माझ्या मनात हा विचारही आला नाही कि एक दिवस आपणच दोघे भांडून वेगळे होऊ.

असो... आज तुझी आईही नाही आणि भाऊही नाही. खरंच आपण दोघे आणि आपलं बाळ. पण त्या घराची ओढ संपली, इथे आपले नवीन घर झालं. कधीतरी ३-४ वर्षाने एकदा तिकडे जातो.. तुला आता तिथे जायची ओढ संपलीच आहे, उगाच माझ्यासोबत येतोस.

रवी, ज्या त्रासात/कटकटींमध्ये मी माझे तरुणवयातले दिवस घालवले त्याचे मोल शून्य केलंस रे तू ह्या घटस्फोटाने. एक एक दिवस मी वाट पाहायची आपले प्रेमाचे दिवस येण्याची आणि तू एकदम वेगळं होण्यावरच येऊन थांबल्यास! आता नीराजही तिकडे यायला तयार नाही. मी इथे एकटी राहू शकते पण माझी इच्छाच नाही.

म्हणून हे सांगायला आले मी कि मी परत जाणार आहे. अवघड जाईल सुरुवातीला पण खूप विचार करून हा निर्णय मी घेतला आहे. तुला माहितीच आहे, माझ्या आई-वडिलांचे घर त्यांनी मला दिले आहे. कधी आले तर रहा इथे.."बालपणीचा काळ अनुभव परत" असे म्हणून. मी तिथेच राहीन. तसंही माझा भाऊ तिथे रहात नाही कारण ती जागा लहान आहे. आता मला एकटीला अशी किती जागा लागणार, पुरेल.

दुसरे म्हणजे घटस्फोटानंतर बायका आपले लग्नाआधीचे नाव पुन्हा लावतात कारण नवऱ्याचे नाव लावायचा अधिकार संपतो. पण माझी विनंती आहे कि मी यापुढेही तुझेच नाव आयुष्यभर लावेन. रवी, गेली १७ वर्षे मी हे नाव वापरतीये. नसानसात, रक्तारक्तामध्ये हेच नाव आहे. आता पुन्हा मला माझे माहेरचे नाव लावायला लावू नकोस. हे मागायला आले.

आणि शेवटचे, तिसरे मागणे - माझ्या भावामध्ये आणि माझ्यामध्ये गेली अनेक वर्षे शीतयुध्य चालूच आहे. ज्यापद्धतीने त्याने आई-वडिलांची शेवटच्या दिवसात हेळसांड केली ते मला अजिबात आवडलेले नाही. तुला आठवतं, आपल्याला समजले तेव्हा आपण तातडीने तिथे गेलो. त्यांना मोठ्या हॉस्पिटल हलवले पण तरीही बाबा गेलेच. डॉक्टर म्हणाले "लौकर आणले असते तर वाचले असते." त्यानंतर आईला इथे, अमेरिकेमध्ये घेऊन आलो पण तिने जगायचंच सोडून दिले आणि ती हि गेली. रवी, उद्या मला काही झालं तर माझ्यावर संस्कार करण्याचे हक्क मी तुला देणार आहे, अगदी कागदोपत्री.... कृपया ते स्वीकार.

माझं बोलून झालंय. तिकडे गेल्यावर माझा बदललेला फोन नंबर तुला पाठवीन. तसा तुझ्याशी कोणताच पत्रव्यवहार किंवा कारण नसताना संपर्क करणार नाही मी. पण जेव्हा करीन तेव्हा तू मदतीला येशील, ह्याची खात्री आहे. नीरजला तू सांभाळशीलच, त्याला ते ते सगळं देशील जे जे तो मागेल. यदाकदाचित तू घर बदललेस तर मला पत्ता पाठव.

हे घटस्फोटाचे कागद. मी सह्या केल्यात. पुढच्या मंगळवारी माझी फ्लाईट आहे. तोवर लीगल गोष्टीच्या बाबी पूर्ण होतील. माझी तुझ्याबद्दल कोणतीच तक्रार नाही, रवी. तू सुखी रहा." आसावरी उभी राहिली.

"आसावरी, तू तुझ्या मनातले स्पष्ट बोललीस, बरे वाटले. मी आलो भारतात तर नक्की तुला भेटत जाईल. नीरजबद्दलदेखील तुला सांगीन. तू सांगितलेले सगळे मान्य.....आपण वेगळे झालो ते पुन्हा सुखी व्हायला. तेव्हा माझ्याइतकीच तूसुद्धा सुखी हो." रवी शांतपणे म्हणाला.

गालावरून ओघळलेले डोळ्यातले पाणी पुसत मागे वळून न पाहता आसावरी बाहेर पडली.

:

तळटीप - काही कथा सुचल्या म्हणून लिहिल्या. काही कथा घडल्या म्हणून त्याला शब्दांकन केले. हि कथा घडलेली आहे.

मुळात हि कथा एका मानसिक स्थितीमधून जाणाऱ्या विवाहित पत्नीची आहे. तो कालखंड मोठा आहे, लग्न झाल्यापासून तिच्या मानसिक स्थितीमध्ये परिवर्तन होत गेले, अमेरिकेमध्ये आल्यावरही त्यात अनेक बदल झाले. मन मोकळे झाले नाही, मनासारखे झाले नाही तर ज्वालामुखी कोणत्याही स्वरूपात बाहेर पडतो...तसे तिचे काहीसे झाले आहे. अगदी घडलेली प्रत्येक गोष्ट, घटना स्पष्टपणे नाही सांगता येत आणि तरीही मनावर अनेक ओरखडे उमटवून जाते. तिचे अनेक मनात खदखदणारे प्रश्न, मानसिक गोंधळ दाखवणारी, मन असमतोल असणारी कारणे सांगितलेली आहेत.